Muzykoterapia

Światowa Federacja Muzykoterapeutów podaje następującą definicję muzykoterapii: „Muzykoterapia jest wykorzystaniem muzyki i/lub jej elementu (dźwięk, rytm, melodia, harmonia) przez muzykoterapeutę i pacjenta/klienta lub grupę w procesie zaprojektowanym dla i/lub ułatwienia komunikacji, uczenia się, mobilizacji, ekspresji, koncentracji fizycznej, emocjonalnej, intelektualnej i poznawczej w celu rozwoju wewnętrznego potencjału oraz rozwoju lub odbudowy funkcji jednostki tak, by mogła ona osiągnąć lepszą integrację intra i interpersonalną, a w konsekwencji lepszą jakość życia1.

Muzykoterapia wykorzystywana w terapii dzieci łączy w sobie dwa podstawowe działania: lecznicze i wychowawcze. W pracy z dziećmi ważne jest określenie celu oddziaływań muzykoterapeutycznych, to on bowiem wskazuje hierarchię postępowania, ułatwia wybór metod i technik, wskazuje na formy i rodzaj terapii itp. Cele muzykoterapii są następujące:

  • ujawnianie i odreagowanie negatywnych emocji, wyzwolenie potrzeby ekspresji, obniżenie poziomu lęku, wzmożonego napięcia mięśniowego, nauczenie działań antystresowych;

  • uzyskanie postawy korespondencyjnej miedzy ciałem a muzyką;

  • poprawa komunikacji, integracja grupy, rodziny, zdrowych i chorych;

  • synchronizacja funkcji ustroju pod wpływem odczucia wyzwolonego przez muzykę rytmu wewnętrznego;

  • uwrażliwienie kulturowe, poszerzenie zainteresowań muzycznych, wzbogacenie plastyką, biblioterapią, nauczenie kompensacji i zaspokojenia marzeń, umuzykalnianie podstawowe i wykorzystywanie łatwego muzykowania perkusyjnego, dotarcie do ukrytych, istotnych problemów (muzykowanie zadaniowe);

  • stymulacja rozwoju psychoruchowego;

  • zmiana nieprawidłowych zdań psychofizycznych;

  • powszechność uczestnictwa, aktywności i odczucia satysfakcji;

  • atrakcyjność działań;

  • potwierdzenie lub korekta diagnozy;

  • motywowanie do aktywności poznawczej i ruchowej;

  • usprawnianie psychomotoryki;

  • korygowanie nieprawidłowej postawy ciała;

  • obniżanie napięcia psychofizycznego i emocjonalnego;

  • kanalizowanie i sublimowanie agresji;

  • doskonalenie mowy, wzroku, słuchu, dotyku i kinestetyki;

  • ćwiczenie autoorientacji i orientacji w przestrzeni;

  • nauczanie codziennych czynności;

  • redukowanie lęku i niepokoju;

  • rozwijanie ekspresji twórczej;

  • zwiększenie poczucia bezpieczeństwa;

  • ułatwianie i pogłębianie akceptacji samego siebie;

  • podnoszenie samooceny, wpływanie na tworzenie lub wzmacnianie pozytywnego obrazu siebie oraz innych ludzi;

  • wyrabianie pewności w działaniu;

  • doskonalenie komunikacji interpersonalnej i współdziałania w grupie społecznej, podporządkowanie się jej normom;

  • dostarczanie przyjemności, radości i poczucia satysfakcji23.

Muzykoterapia dzieci ma najczęściej formę aktywną, co pozwala na ujawnienie się ekspresji poprzez ruch, gest czy śpiew. Zaburzenia, przy których warto wykorzystać muzykoterapię, to m.in. autyzm wczesnodziecięcy, opóźnienie w rozwoju, uszkodzenia mózgu, nerwice, zespół Downa itd.

W przypadku niepełnosprawności intelektualnej muzykoterapia może być pomocna przy usuwaniu negatywnych nawyków (np. kiwania się) i wzmacnianiu pozytywnych zachowań. Wspomaga uzyskanie samodzielności przez dziecko, nawiązanie z nim kontaktu czy też zwiększenie świadomości własnego ciała – np. poprzez grę na instrumencie i odpowiednio dostosowane do dziecka możliwości ćwiczenia ruchowe z muzyką4.

W przypadku autyzmu muzykoterapia może pomóc w nawiązaniu kontaktu z dzieckiem i porozumienia między nim a terapeutą.

Muzykoterapię wykorzystuje się również w rehabilitacji dzieci z różnego rodzaju niedowładami i porażeniami. Zajęcia muzykoterapeutyczne stymulują i motywują dziecko do wykonywania zadań, rozbudzają jego zainteresowania, dostarczają przyjemności, mogą zmniejszyć skutki dystrofii mięśniowej, np. poprzez ćwiczenia ruchowe do muzyki, grę na instrumentach itp.5.Muzykoterapię wykorzystuje się też w terapii dzieci agresywnych: zmniejsza lub całkowicie wygasza zachowania agresywne, poprzez stymulację psychomotoryczną wycisza i relaksuje, uczy odreagowania negatywnych uczuć i emocji, rozwija wyobraźnię i ekspresję twórczą, rozwija umiejętność współdziałania w grupie, rozwija zainteresowanie muzyką, podnosi samoocenę6Muzykoterapia znajduje również zastosowanie terapii dzieci niesłyszących i niedosłyszących – jest to tzw. surdomuzykoterapia. W przypadku dzieci głuchych ważną rolę odgrywa wibracja, dlatego praca nad rozwinięciem zmysłu wibracyjnego przyczyni się do wyuczenia u dziecka percepcji rytmu czy natężenia dźwięku7Znana jest również tyflomuzykoterapia będąca wspomaganiem leczenia przy pomocy muzyki dzieci niewidomych i słabowidzących. Terapia ta ma na celu m.in. ćwiczenie orientacji i autoorientacji dziecka w przestrzeni, obniżanie napięcia psychofizycznego i emocjonalnego, rozwój psychomotoryki, naukę czynności życia codziennego, rozwój ekspresji twórczej, redukcję lęku i zwiększenie tym samym poczucia bezpieczeństwa. Istotne jest też podnoszenie samooceny, rozwijanie komunikacji i relacji międzyludzkich czy akceptacja własnego kalectwa8.

Muzykoterapia wykorzystywana jest również u dzieci z zaburzeniami mowy. Poprzez rytmizowanie wymawianych słów, improwizacje na dziecięcych instrumentach perkusyjnych oraz śpiewanie piosenek z akompaniamentem fortepianu można przyczynić się do zmniejszenia zaburzeń mowy, a także zmniejszyć poziom jąkania się9.

Muzykoterapia w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi wykorzystuje wiele metod i technik. Najczęściej stosowanymi są Mobilna Rekreacja Muzyczna, metoda E. Hillman-Boxill i metoda Nordoff/Robbins. 
Mobilna Rekreacja Muzyczna jest to „uporządkowany zbiór ćwiczeń ruchowych, rytmicznych, perkusyjnych, oddechowych, wyobraźni plastycznej, poetyckiej i działań relaksacyjnych stymulowanych różnorodną muzyką”10. Stosowane w tej metodzie ćwiczenia nawiązują do biologicznych rytmów człowieka (np. do spokojnego oddechu, równomiernego bicia serca itp.) oraz do czynności dnia codziennego (np. chodzenia, klaskania w dłonie lub przeciągania się). Ćwiczenia można wykonywać w pozycji leżącej, siedzącej lub stojącej. Mobilną Rekreację Muzyczną charakteryzuje dostosowanie jej tempa do możliwości dziecka. Inną z metod stosowanych w muzykoterapii dziecięcej jest metoda E. Hillman-Boxill11. Muzyka i jej elementy (rytm, melodia, metrum itp.) są zdolne do wywoływania uczuć i stymulacji, dlatego może być unikalnym środkiem leczniczym. Stosowana na szeroką skalę u dzieci niepełnosprawnych oraz u osób dorosłych jest metoda muzykoterapii kreatywnej stworzona przez Amerykanów Paula Nordoffa i Clive’a Robbinsa. Jest to forma muzykoterapii aktywnej. Realizowana jest zarówno indywidualnie, jak i grupowo. Opiera się na wspólnej improwizacji muzycznej pacjenta z muzykoterapeutą. Od pacjenta nie wymaga sie umiejętności gry na instrumentach wykorzystywanych w trakcie terapii. Muzykoterapeuta najczęściej improwizuje poprzez śpiew lub grę na fortepianie i w ten sposób wchodzi w interakcje muzyczną z dzieckiem. Terapia ta nie posiada konkretnego planu działania, uzależniona jest całkowicie od reakcji pacjenta. Ważne jest nawiązanie muzycznego kontaktu i „podążania” za pacjentem12.

W pracy z dziećmi oprócz wyżej wymienionych metod stosuje się różne formy aktywności muzycznej i niemuzycznej. Najczęściej w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi stosuje się śpiew, grę na instrumentach, relaksację, taniec i ruch przy muzyce, słuchanie muzyki.

Śpiewanie daje dziecku poczucie mocy i sprawstwa. Podczas wspólnego wykonywania ćwiczeń muzycznych dziecko uczy się współpracy, samodyscypliny, dostosowuje się do ogólnie przyjętych norm i zasad, wykształca w sobie poczucie współodpowiedzialności i poprawia samokontrolę. Śpiewanie piosenek wpływa na rozwój klatki piersiowej, wzmacnia wiązadła głosowe, oddziałuje na pracę narządów wewnętrznych dziecka (serce, płuca) oraz układ nerwowy. Piosenki rozwijają wyobraźnię, wzbogacają słownictwo, integrują, poprawiają wymowę, treść poznanych piosenek poszerza wiedzę, a opanowanie ich tekstów sprzyja rozwojowi pamięci, zapamiętywaniu, myśleniu i koncentracji uwagi13U dzieci ważną rolę odgrywa praca z instrumentami perkusyjnymi – głównie w formie improwizacji. Improwizacja daje poczucie mocy i sprawstwa. Dzięki niej dziecko wyraża swoje emocje, złość i negatywne doświadczenia, poprawia się umiejętność identyfikacji swoich emocji. Dziecko uczy się porozumiewać z otoczeniem bez zbędnej agresji, wzmacniają się również więzi interpersonalne. Gra na instrumentach wspiera usuwanie niezręczności i nieprecyzyjności w wykonywanych przez dziecko czynnościach14.

Zajęcia relaksacyjne mają na celu skupienie wewnętrzne, wsłuchanie się w muzykę, wprowadzenie harmonii w świat dziecka czy kontrolę nad własnym ciałem. Najważniejsze jest tu uspokojenie, wyciszenie, zmniejszenie nadaktywności dziecka, obniżenie poziomu napięcia, wykształcenie umiejętności radzenia sobie z gniewem i frustracją czy poprawia nastroju i samopoczucia15Ruch jest naturalną potrzebą każdego dziecka. W połączeniu z muzyką przybiera postać zabaw muzyczno-ruchowych, rytmicznych bądź zabaw z elementami tańca. Ruch z muzyką dają dziecku odprężenie, radość i poczucie zadowolenia. Wspólne zabawy uczą pozytywnego odnoszenia się do rówieśników, rodziców, nauczycieli i świata. Pomaga to dziecku w wyrażaniu ekspresji, daje mu możliwość odreagowania negatywnych emocji, napięć psychofizycznych, zmniejsza poczucie lęku i napięć.

Słuchanie muzyki u dzieci może spełniać wielorakie funkcje. Jedną z nich jest wpływ na ogólny rozwój dzieci. Poprzez śledzenie muzyki i jej elementów np. linii melodycznej, rytmu, tempa, kształtuje ono swoją spostrzegawczość, skupia się na elementach dzieła muzycznego, przez co ćwiczy myślenie, uwagę i pamięć. Rytm, tempo i metrum zawarte w przebiegu muzycznym kształci u dziecka wyobrażenia przestrzenne i czasowe. Poprzez przeżywanie muzyki dziecko poznaje własne stany emocjonalne. Muzyka uwrażliwia je na swoje piękno, przyczynia się do rozwoju fizycznego: koordynuje ruchy, które stają się rytmiczne, rozwija równowagę i kondycję, kształci koordynację wzrokowo-ruchową, świadomość własnego ciała, a także orientację w przestrzeni16.

 

1 za: W. Szulc: Muzykoterapia jako przedmiot badań i edukacji, Wydawnictwo Uniwersytetu M. Curie-Skłodowskiej, Lublin 2005, s.16-17.

2 M. Kierył: Muzyczna apteczka czyli profilaktyka i terapia na co dzień, Warszawa, 1996, s.21.

3 P. Cylulko: P. Cylulko: Rola muzykoterapii w procesie usprawniania niepełnosprawnych pacjentów, Muzykoterapia Polska, tom II, nr 1(5), Wrocław 2003, s.17.

4 K. Lewandowska: Muzykoterapia dziecięca. Zbiór rozpraw z psychologii muzycznej dziecka i muzykoterapii dziecięcej, OPTIMA, Gdańsk 2001, s. 56.

5 ibid., s 59.

6 D. Gulińska-Grzeluszka: Muzykoterapia dzieci agresywnych, Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej, Łódź 2009, s.76.

7 A. Prożych: Dziecko z uszkodzonym narządem słuchu, WSiP, Warszawa 1995, s.86.

8 P. Cylulko: Tyflomuzykoterapia dzieci. Teoria i praktyka muzykoterapii dzieci z niepełnosprawnością wzrokową, Akademia Muzyczna im. K. Lipińskiego, Wrocław 2004, s .81.

9 K. Lewandowska: Muzykoterapia dziecięca…, op.cit., s.60.

10 M. Kierył: Muzyczna apteczka…, op.cit., s.44.

11 K. Lewandowska: Muzykoterapia dziecięca…, op.cit.,, s.98.

12 P. Nordoff, C. Robbins: Terapia muzyką w pracy z dziećmi niepełnosprawnymi. Historia, metoda, praktyka, Impuls, Kraków 2008, s.117-118.

13 L. Konieczna-Nowak: Muzykoterapia dzieci…, op.cit., s.229.

14W.A. Sacher: Słuchanie muzyki, a kształtowanie emocjonalne dzieci, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004., s.76

15 M. Kamińska: Zrozumieć dziecko z ADHD i pomóc mu, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010., s.97.

16 W.A. Sacher: Słuchanie muzyki…, op.cit., s.76.